Nghiên cứu khoa học

MỘT SỐ BIỆN PHÁP XÂY DỰNG NỀN NẾP VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG NHÀ TRƯỜNG

Văn hóa ứng xử (VHƯX) trong nhà trường là một bộ phận của văn hóa ứng xử chung của người Việt Nam, bao gồm các phép ứng xử giữa cá nhân (hoặc nhóm người) với với môi trường tự nhiên, môi trường sư phạm và với chính bản thân mỗi cá nhân (hoặc nhóm), trong khuôn khổ quy định của pháp luật và các chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực xã hội. VHƯX trong nhà trường được thể hiện chủ yếu ở bộ mặt công sở và cung cách ứng xử của viên chức và sinh viên. Chức năng của VHƯX trong nhà trường là: Tham gia vào việc tổ chức và điều chỉnh các hoạt động nhà trường và chức năng giao tiếp. VHƯX có mối liên hệ hữu cơ, tác động tích cực đến sự phát triển và vị thế của nhà trường,cơ quan, công sở. Vì vậy sự phát triển của VHƯX trong nhà trường vừa là mục đích, vừa là động lực của sự phát triển của mỗi nhà trường.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay ở các trường đại học, bên cạnh sự tiến bộ mạnh mẽ của VHƯX, vẫn còn tồn tại những hành vi ứng xử, lời nói, phong cách giao tiếp chưa đúng mực, chưa văn hóa, nhất là ở sinh viên. Việc giáo dục đạo đức, lý tưởng ở các đoàn thể chính trị, xã hội có nơi bị xem nhẹ, một bộ phận lớp trẻ cho là giáo điều, khô khan. Một bộ phận nhỏ viên chức và sinh viên có biểu hiện của lối sống thực dụng, phủ nhận những giá trị đạo đức truyền thống, vi phạm Luật Giao thông, vi phạm giờ giấc làm việc, ứng xử chưa đúng với môi trường sư phạm, môi trường công sở, làm  ảnh hưởng đến VHƯX trong trường.

Để tiếp tục thực hiện cuộc vận động: “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, đồng thời thực hiện: “Quy chế Văn hóa công sở tại các cơ quan hành chính nhà nước” của Thủ tướng Chính phủ, góp phần thực hiện: “ Quy định về đạo đức nhà giáo” của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT, các cơ quan công sở và nhà trường cần quan tâm và đẩy mạnh công tác xây dựng VHƯX là việc làm thường xuyên, cần thiết, góp phần xây dựng và phát triển nhà trường trong sự nghiệp CNH, HĐH và hội nhập quốc tế.

1. Khái niệm về văn hóa ứng xử trong nhà trường

Theo từ điển Tiếng Việt, Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử.

Theo nhiều tác giả, ứng xử là các hành động (cả hành động vật chất và hành động tinh thần) của con người nhằm ứng phó và xử lí trong các tình huống tác động của thiên nhiên, xã hội và người khác đối mình.

Xét trên bình diện nhân cách thì bản chất của ứng xử chính là những đặc điểm tính cách của cá nhân được thể hiện ra thành thái độ, hành vi,cử chỉ, cách nói năng của con người trong quan hệ giữa con người với nhau và giữa con người với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội.

Trên cơ sở khái niệm ứng xử ở trên, có thể tiếp cận khái niệm văn hóa ứng xử trong nhà trường như sau:

Văn hóa ứng xử trong nhà trường (còn gọi là các hành vi ứng xử văn hóa) là những biểu hiện hoạt động của mỗi cá nhân (hoặc nhóm người), được thể hiện ở lối sống, nếp sống, suy nghĩ,sự giao tiếp và cách ứng xử của con người đối với bản thân, với những người xung quanh, trong công việc và môi trường hoạt động giáo dục hằng ngày.

2. Nội dung văn hóa ứng xử trong nhà trường

Nội dung của VHƯX trong nhà trường gồm các thành tố: trình độ nhận thức của viên chức & sinh viên; trình độ, phương pháp quản lí, điều hành hoạt động của nhà trường; phong cách giao tiếp, ứng xử của viên chức & sinh viên; thực hiện luật pháp, vệ sinh và bảo vệ môi trường, cảnh quan và môi trường làm việc. VHƯX nói chung được thể hiện ra ở các lĩnh vực:

- Lối sống, lí tưởng ,niềm tin, tình yêu nghề nghiệp 

- Văn hóa chấp hành luật pháp, nội quy, quy định trong nhà trường

- Văn hóa thực hiện công vụ

- Văn hóa giao tiếp  

- Văn hóa ăn mặc, sức khỏe, kiến thức chuyên môn nghề nghiệp, trình độ xã hội  

-  Việc đối xử với môi trường tự nhiên và môitrường xã hội

3. Đặc điểm và yêu cầu của văn hóa ứng xử trong nhà trường

VHƯX trong nhà trường có những đặc điểm và yêu cầu chính như sau:

            - Tính truyền thống của VHƯX Việt Nam (Hình thức: Thiên về tình cảm, dung hòa, mềm dẻo, nhã nhặn, linh hoạt, có tính biểu cảm, ước lệ; Nội dung: phong phú, quy định chặt chẽ theo kiểu: “đất lề, quê thói” hoặc theo phong tục tập quán vùng miền; VHƯX có tính khuôn mẫu, được số đông chấp nhận,lặp đi, lặp lại và có tính giáo dục…);

            - Tính công vụ (Mang tính chất của văn hóa công sở: Thứ nhất: là nơi thực thi nhiệm vụ của Nhà nước theo luật pháp, quy chế, quy định, do đó có sự trang nghiêm và phải đạt hiệu quả công vụ. Thứ hai: vì công sở có mối quan hệ thứ bậc cấp trên, cấp dưới, cho nên phải đảm bảo nguyên tắc tập trung, dân chủ trong điều hành và có mối quan hệ mang tính phối hợp, liên kết trong thực thi công vụ);

            - Tính chuẩn mực (VHƯX thông thường được chi phối bởi bốn hệ chuẩn mực cơ bản của nhân cách: hệ chuẩn mực trong lao động; hệ chuẩn mực trong giao tiếp; hệ chuẩn mực gia đình; các chuẩn mực phát triển nhân cách);

            - VHƯX có tính lịch sử cụ thể vì nó diễn ra trong các tình huống cụ thể, trong một không gian, thời gian cụ thể;

            - Tính sư phạm (Mọi hoạt động đều có ý nghĩa giáo dục);

            - Tính khoa học và phát triển (Vừa tiếp thu văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; vừa nghiên cứu, ứng dụng các thành tựu của KHKT,công nghệ mới vào các hoạt động VHƯX. VHƯX luôn thay đổi và phát triển);

            - VHƯX có tính thiện và giá trị tốt đẹp (VHƯX là cách thể hiện ra bên ngoài của những thái độ - yêu, thích, ghét, trọng, khinh…);

            - VHƯX xét theo phạm vi cá nhân được thái độ của cá nhân chi phối. VHƯX của  nhóm người có tính chất tâm lí đám đông và lây lan tâm lí.

4. Một số biện pháp xây dựng nền nếp văn hóa ứng xử trong nhà trường hiện nay

Vì VHƯX chính là các hoạt động của cuộc sống, là lối sống, là trật tự, kỷ cương, là văn minh, thanh lịch,hiện đại, cho nên muốn phát triển VHƯX trong nhà trường, chúng ta có thể tiến hành một số biện pháp như sau:

4.1. Nghiên cứu, tìm hiểu, học tập nâng cao trình độ hiểu biết về văn hóa ứng xử truyền thống, từng vùng miền

Nghiên cứu, tìm hiểu về các nội dung của VHƯX để thực hành VHƯX cho phù hợp, linh hoạt, tránh thụ động hoặc cứng nhắc, lấy tiêu chí hiệu quả làm chính.

4.2. Nghiên cứu, tìm hiểu, học tập nâng cao trình độ hiểu biết về hệ thống pháp lí của Nhà nước và nhà trường

Nghiên cứu, học tập các văn bản quy định về:

- Luật pháp nói chung và các quy chế, quy định trong trường nói riêng

- Thực hiện nếp sống văn minh, sư phạm (Quy chế Văn hóa công sở tại các cơ quan hành chính nhà nước, Quy định về đạo đức nhà giáo, Quy ước về thực hiện nếp sống văn minh ở Trường ĐHSP Hà Nội 2 …)

4.3. Rèn kĩ năng văn hóa ứng xử trong nhà trường

4.3.1. Rèn kĩ năng tự điều chỉnh phản ứng bản thân

Trong môi trường tự nhiên và xã hội hiện nay có sự biến động nhanh chóng, mỗi viên chức và sinh viên phải hình thành và rèn luyện cho mình khả năng điều chỉnh phản ứng của bản thân cho phù hợp với sự phát triển của nền văn hóa đa dạng và phong phú nói chung, VHƯX nói riêng:

- Rèn kĩ năng nêu và giải quyết vấn đề trong cuộc sống;

- Rèn kĩ năng thích ứng, hòa nhập với môi trường xã hội, môi trường tự nhiên (Học cách ứng xử với cấp trên, thầy cô giáo, đồng nghiệp, với sinh viên và phụ huynh của sinh viên…);

- Rèn kĩ năng điều chỉnh tâm lí bản thân;

4.3.2. Rèn kĩ năng giao tiếp

Văn hóa giao tiếp là cốt lõi của VHƯX, là biểu hiện dễ thấy nhất của con người trong ứng xử. Văn hóa giao tiếp rất đa dạng, phong phú và có sự biến đổi nhanh, nó phụ thuộc chủ yếu và trình độ và thái độ cảm xúc tâm lí của các đối tượng hoạt động giao tiếp. Nguyên tắc trong giao tiếp phải đảm bảo cácyêu cầu: Nhiệt tình, ân cần, ngay ngắn, chuyên chú, đĩnh đạc, ôn hòa, đồng cảm, khiêm nhường, nhất quán…. Do đó cần rèn các kĩ năng để tổ chức tốt hoạt động giao tiếp như sau: 

- Kĩ năng nói (xưng hô, chào hỏi, nói chuyện điện thoại, trình bày, thuyết trình, đàm đạo, tranh luận, hội họp …) cho chuẩn và nghệ thuật;

- Kĩ năng viết (văn bản, thư từ, tin nhắn..) cho đúng và hay;

- Các cử chỉ, hành động, tư thế, tác phong, đi đứng…cho đàng hoàng, đúng mực, lịch sự, trang trọng;

- Kĩ năng mời, cảm ơn, xin lỗi, nhờ vả, vay mượn, tặng quà… cho minh bạch, cầu thị;

- Kĩ năng từ chối, phản đối, chê bai, phê phán… cho đúng mực;

- Kĩ năng góp ý, khuyên nhủ… cho hợp lí, hợp tình; 

- Kĩ năng hưởng ứng, tán thành, khen tặng…cho lịch sự, tinh tế;

- Kĩ năng bày tỏ cảm xúc, tình cảm, thể hiện bản thân…;

- Kĩ năng trốn tránh, kìm nén, thể hiện cảm xúc…

4.3. Thực hiện Văn hóa công sở  và Quy định về đạo đức nhà giáo

Thực hiện “Quy chế Văn hóa công sở tại các cơ quan hành chính nhà nước” của Thủ tướng Chính phủ và “ Quy định về đạo đức nhà giáo” của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT.

Trang phục, trang sức khi thực hiện nhiệm vụ phải giản dị, gọn gàng, lịch sự, phù hợp với nghề dạy học, không gây phản cảm và phân tán sự chú ý của người học. Cán bộ, công chức, viên chức có trang phục riêng thì thực hiện theo quy định của pháp luật;

Giao tiếp và ứng xử:  Cán bộ, công chức, viên chức khi thi hành nhiệm vụ phải thực hiện các quy định về những việc phải làm và những việc không được làm theo quy định của pháp luật. Trong giao tiếp và ứng xử, cán bộ, công chức, viên chức phải có thái độ lịch sự, tôn trọng. Ngôn ngữ giao tiếp phải rõ ràng, mạch lạc; không nói tục, nói tiếng lóng, quát nạt.

4.4. Xây dựng và bảo vệ môi trường sư phạm

Thực hiện nếp sống văn minh nơi công sở theo “ Quy chế Văn hóa công sở tại các cơ quan hành chính nhà nước” của Thủ tướng Chính phủ.

Xây dựng nâng cao phẩm chất đạo đức nghề nghiệp, trình độ chuyên môn nghiệp vụ của đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục theo “ Quy định về đạo đức nhà giáo” của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT.

Luôn rèn luyện phẩm chất chính trị, phong cách làm việc chuyên nghiệp, đạo đức nghề nghiệp; Xây dựng lối sống, tác phong sư phạm mẫu mực; giữ gìn, bảo vệ truyền thống đạo đức nhà giáo.

5. Kết luận

Văn hóa ứng xử trong nhà trường tham gia vào việc tổ chức và điều chỉnh các hoạt động nhà trường. VHƯX có mối liên hệ hữu cơ, tác động tích cực đến sự phát triển và vị thế của nhà trường, cơ quan, công sở. Vì vậy xây dựng phong cách ứng xử chuẩn mực của viên chức, sinh viên trong hoạt động công vụ, hướng tới mục tiêu xây dựng đội ngũ viên chức có phẩm chất đạo đức tốt, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao là nhiệm vụ trọng tâm của mỗi nhà trường trong sự nghiệp CNH,HĐH và hội nhập quốc tế.  

   
                         Nguồn Thượng tá Phan Xuân Dũng - Phó Giám đốc Trung tâm GDQP Hà Nội 2